Tekelleşme nedir?

Tekelleşme, ekonomik bir sistemde belirli bir ürün veya hizmetin yalnızca bir aktör tarafından sunulması durumunu ifade eder. Bu durum, rekabetin azalmasına ve piyasa dinamiklerinin tek bir güç tarafından kontrol edilmesine yol açar. Böylece, bu tek aktör, tüketicilere sunduğu mal veya hizmet üzerinde tam bir hakimiyet kurar. Tekelleşmenin ortaya çıkması, çeşitli ekonomik, sosyal ve politik faktörlere dayanırken, piyasaların sağlıklı işleyişini tehdit eden bir unsur olarak değerlendirilir.

Tekelleşme, bir kişi, grup veya şirketin belirli bir mal veya hizmet piyasasına tamamen hakim olması durumudur.

Daha detaylı bir tanımla tekelleşme, çok sayıda alıcı karşısında sunumun tek bir satıcı tarafından yapıldığı, aynı üretim dalına girişin engellendiği ve başka mallarla ikamesi oldukça güç bir malın üretildiği piyasa modelidir.

Türk Dil Kurumu’na (TDK) göre tekelleşme kelimesinin anlamı "tekel durumuna gelmek" şeklindedir.

Tekelleşmenin bazı nedenleri şunlardır:

• piyasadaki rekabet eksikliği ;
• haksız rekabet uygulamaları ;
• düşük kâr potansiyeli ve yüksek maliyetler sebebiyle yatırım yapmaktan kaçınılması ;
• kâr maksimizasyonu isteği, değişen coğrafi pazar şartları, ithalat yönelik kısıtlamalar ;
• bir ürünün üretimine yönelik bilgi ve teknoloji gibi özel bir avantaja sahip olunması ;
• riskli girişimlere yapılacak yatırımları desteklemek amacıyla verilen devlet teşvikleri.

Tekelleşmenin bazı sonuçları ise şunlardır:

• Tekeller, rekabet eksikliği sebebiyle serbest piyasada tüketicilere mal veya hizmet sağlayan tek tedarikçidir. Bu sebeple pazar üzerinde tam bir kontrole sahiptirler ve piyasaları istedikleri gibi yönlendirerek çok ciddi kâr elde edebilirler.
• Tekeller, serbest piyasaya göre toplum refahını azaltıcı etkiye sahiptirler.
• Tekelleşme bulaşıcıdır, yani tekelleşme beraberinde daha fazla tekelleşmeyi getirir.

Tekelleşmeye karşı alınan önlemlerden bazıları ise şunlardır:

• ithalat vergilerinin düşürülmesi ;
• teşvik primi, vergi indirimi politikalarının uygulanması.